Kako nastaju stalaktiti i stalagmiti

Kamene sige koje vise sa tavanice pećine ili rastu sa njenog poda izgledaju kao da ih je neko izvajao. Napravila ih je kišnica, u poslu koji traje hiljadama godina i još nije završen.

Voda koja rastvara kamen

Kišnica na putu kroz vazduh i zemljište upija ugljen-dioksid i postaje veoma slaba kiselina. Dovoljno je jaka da polako rastvara krečnjak, stenu od koje su građeni mnogi naši planinski predeli.

Tokom stotina hiljada godina voda proširi pukotine u steni u kanale i dvorane. Tako nastaju pećine.

Kap koja ostavlja trag

Voda koja se cedi kroz tavanicu pećine nosi rastvoren krečnjak. Kada kap izbije na tavanicu, deo ugljen-dioksida iz nje pređe u vazduh pećine. Voda tada više ne može da drži sav rastvoreni mineral, pa ga malo ostavi na steni, u obliku kristala kalcita.

Svaka sledeća kap doda nevidljivo tanak sloj. Tako raste stalaktit.

Kap zatim padne. Na mestu gde udari o pod ostavi još malo kalcita. Tu raste stalagmit.

Kako ih razlikovati

• Stalaktit visi sa tavanice. Obično je tanji i šiljat.
• Stalagmit raste sa poda. Deblji je i zaobljenog vrha, jer se kap pri padu rasprsne.
• Kada se sretnu, srastu u stub.

Lako se pamti po slovu t: stalaktit kao tavanica.

Počinje kao slamčica

Mlad stalaktit je šuplja cevčica tankih zidova, široka koliko i kap vode. Voda teče kroz nju i taloži mineral na vrhu. Speleolozi takve cevčice zovu slamčice ili makarone.

Kada se kanal zapuši, voda počne da se sliva spolja, i stalaktit deblja.

Koliko brzo rastu

Veoma sporo. Brzina zavisi od količine vode i od toga koliko je u njoj rastvorenog minerala, ali se uglavnom meri delovima milimetra godišnje. Siga visoka kao čovek može biti stara desetine hiljada godina.

Zato se pećinski nakit ne sme dirati. Masnoća sa kože ostaje na površini i na tom mestu ometa dalje taloženje. Odlomljena siga je nenadoknadiva.

Boje i oblici

Čist kalcit je beo ili providan. Žute, crvenkaste i smeđe boje potiču od gvožđa i drugih primesa koje voda donese iz zemljišta.

Osim stalaktita i stalagmita, u pećinama nastaju i zavese, tanke talasaste ploče na kosim tavanicama, kao i kamene kade, bazeni sa rubom od kalcita na pećinskom podu.

Arhiv stare klime

Stalagmit raste u slojevima, slično godovima drveta. Naučnici iz tih slojeva čitaju kakva je bila klima pre više desetina hiljada godina: koliko je padalo kiše i kolika je bila temperatura.

Pećine u Srbiji

Srbija ima mnogo krečnjačkih pećina, a nekoliko ih je uređeno za posetioce. Među najpoznatijima su Resavska pećina kod Despotovca, Lazareva pećina kod Bora, Ceremošnja i Rajkova pećina u istočnoj Srbiji i Stopića pećina na Zlatiboru, poznata po kamenim kadama.

Naslovna fotografija: Unsplash